نگاهی به تاریخچه عطر و عطرسازی

کلمه‌ی «عطر» برای اشاره به ترکیبی از بو و رایحه به کار می‌رود. در لغت‌نامه دهخدا آمده که عطر، به معنای «بوی خوش است؛ ماده‌ی خوشبوی نباتی یا حیوانی و روغنی شکلی که در اندام‌های مختلف غالب گیاهان وجود دارد، و معروف است در ایام و حالیه، عطریات در مشرق زمین بسیار متداول و مستعمل بوده و هست و به اشخاص و به لباس و رختخواب و غیره پاشیده می‌شود».

معادل انگلیسی «عطر»، کلمه perfume است که از کلمه‌ی لاتین per fumus به معنای شکل دود گرفته شده. «عطرسازی» نیز هنر ساخت عطر است. عطر به وسیله‌ی ایرانی‌ها، رومی‌ها، و اعراب اختراع و گسترش داده شده؛ اگرچه در شرق آسیا نیز از دیرباز رواج داشته است. در گذشته، اکثر رایحه‌های عطر از عود (یا داربوی) به دست می‌آمده است. عود، که در اوستا «وهوکرته» و در پهلوی «هوکرت» نامیده شده، بیشتر در هند و چین رواج دشته و در آیین‌های مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. اما در شعر و ادبیات فارسی نیز به دفعات به عود اشاره شده و شعرایی چون رودکی، نظامی، منوچهری، و مولانا، ابیاتی با موضوع عطر عود سروده‌اند. شاید این بیت معروف مولانا از دیوان شمس را شنیده باشید که: ای دلبر و مقصود ما ای قبله و معبود ما / آتش زدی بر عود ما نظاره کن در دود ما.

با این که عطر و عطرسازی در شرق سابقه‌ی دیرینه دارد، اما مبانی و روش تهیه‌ آن اولین بار توسط پلینیوس، فیلسوف و طبیعت‌شناس رومی، در قرن اول میلادی در کتاب تاریخ طبیعی به رشته تحریر در آمد.

عطرسازی در بین‌النهرین

اولین شیمیدان دنیا که نام او در تاریخ ثبت شده، زنی است به نام تاپوتی. تاپوتی به عطرسازی اشتغال داشته و تجربیات خود در این زمینه را ۱۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، روی یک لوح گلی به زبان میخی در بابل، مکتوب کرده است. این زن، نقش مهمی در امور دینی و حکومتی بین‌النهرین داشته و مباشر قصر سلطنتی بابل بوده است. او روش‌هایی در زمینه‌ی عصاره‌گیری ابداع کرده که مبنای عطرسازی محسوب می‌شود.

عطرسازی در هندوستان

عطر و عطرسازی در تمدن دره سند نیز، بین سال‌های ۳۳۰۰ تا ۱۳۰۰ پیش از میلاد، رونق داشته است. یکی از اولین اشارات به تقطیر و عطاری، در کتب چرک سنهتا و سوشروتا سمهیتا آمده است. همچنین، واراهامیهیرا، ستاره‌شناس، ریاضی‌دان و طالع‌بین هندی، که در شهر اوجائین هندوستان زندگی می‌کرده است، در کتاب خود به نام بریهات‌سامهیتا که در قرن دهم میلادی نوشته شده، اشارات زیادی به عطرسازی کرده است.

در سال ۱۹۷۵ میلادی، ابزار و لوازم تقطیر همراه با تعدادی شیشه‌ی اسانس و روغن‌های معطر، در دره سند کشف شد که قدمت آن به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد.

عطرسازی در قبرس

تا به امروز، قدیمی‌ترین کارگاه عطرسازی جهان، در جزیره قبرس کشف شده است. حفاری‌های باستان‌شناسی که در سال ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ توسط یک گروه باستان‌شناسی ایتالیایی در قبرس انجام شد، یک کارگاه بزرگ عطرسازی ۴ هزار ساله را، متعلق به دوره‌ی مفرغ، از دل خاک بیرون کشید. این کارگاه که در منطقه‌ای به وسعت ۴ هزار متر مربع بنا شده بود، نشان می‌داد که تولید عطر در منطقه در مقیاس صنعتی صورت می‌گرفته است. خبر این کشف بزرگ به‌طور گسترده در رسانه‌های بین‌المللی انتشار یافت و اکنون بسیاری از اشیاء و مصنوعات این کارگاه عطرسازی در شهر رم، پایتخت ایتالیا، به نمایش گذاشته شده است.

عطر و عطرسازی در کشورهای اسلامی

عطر و عطرسازی از دوران باستان در کشورهایی نظیر ایران و مصر رواج داشته و آثار گران‌بهایی از آن دوران در موزه‌های جهان موجود است. پس از گسترش اسلام در منطقه خاورمیانه و شمال افریقا نیز، صنعت عطرسازی بیش از پیش رونق یافت، تا جایی که فرهنگ اسلامی، در دو بخش عمده، به توسعه‌ی صنعت عطرسازی در غرب کمک کرده است: اولی، بهبود عصاره‌گیری و تقطیر، و دومی، معرفی مواد اولیه‌ی جدید. هر دوی این بخش‌ها بر صنعت عطرسازی در غرب، و همینطور پیشرفت علم، به خصوص علم شیمی، تاثیر به‌سزایی داشته‌اند.

با ظهور اسلام، مسلمانان صنعت عطرسازی را گسترش دادند و از آن در زندگی روزمره و همینطور در انجام فرائض دینی بهره جستند. آن‌ها از مشک، عنبر، و گل محمدی برای عطرسازی استفاده می‌کردند. ضمن اینکه گل‌محمدی، یاس، و بهارنارنج، بومی مناطق اسلامی بوده و بازرگانان ایرانی و عرب به تجارت این گل‌ها و عطرها می‌پرداخته‌اند.

استفاده از عطر، در کنار استحمام و تمیزکردن دهان و دندان، مکررا توسط پیامبر اسلام توصیه شده است. در بسیاری مواقع نیز از عصاره‌ی معطر گیاهان در مصالح ساختمانی، برای احداث مساجد، استفاده می‌شده است. این آداب و فرائض دینی باعث شد تا دانشمندان مسلمان به تحقیق در علوم طبیعی و کشف راه‌های مقرون‌به‌صرفه برای عطرسازی و تولید انبوه آن روی بیاورند.

کشفیات مهمی در این زمینه در قرن دهم میلادی بدست آمد. به لطف تلاش‌های فراوان جابر ابن حیان، دانشمند مشهور ایرانی، و همینطور ابویوسف کندی، دانشمند اهل عراق، صنعت عطرسازی پایه‌گذاری گردید. جابر ابن حیان روش تقطیر، تبخیر، عرق‌گیری، و تصفیه‌ی عصاره‌های گیاهی را اختراع نمود. کندی نیز گیاهان و سایر مواد را با یکدیگر ترکیب نمود و انواع رایحه را بدست آورد.

همچنین، ابوعلی سینا، پزشک، فیلسوف، و اندیشمند شهیر ایرانی، روش استخراج عصاره و روغن گیاهی به روش تقطیر را اختراع کرد. روشی که امروزه نیز رایج است و از آن به وفور استفاده می‌شود. او اولین بار، این کار را با گل‌محمدی انجام داد و گلاب را بدست آورد. تا پیش از این اختراع ابن سینا، عطرهای مایع ترکیبی از روغن، گلبرگ، و گیاهان کوبیده شده بود که بوی تندی داشت. اما گلاب رایحه‌ی لطیفی داشت و بلافاصله مشهور شد.

به تدریج، عطر و عطرسازی از طریق آندلس به دربارهای اروپایی راه یافت. ضمن اینکه جنگ‌های صلیبی نیز در این امر تاثیرگذار بود. به عنوان مثال، عطر‌هایی که بر پایه گل و تخم‌مرغ ساخته شده بودند، در قرن ۱۱ و ۱۲ میلادی توسط سربازانی که از جنگ‌های صلیبی باز می‌گشتند، از خاورمیانه به اروپا برده شد و به مرور، تجارت عطر، در کنار تجارت ادویه و رنگ‌های طبیعی، بین شرق و غرب گسترش یافت.

عطرسازی در غرب

دانش عطرسازی در اوایل قرن ۱۴ میلادی توسط مسلمانان به اروپا منتقل شد. اما این مجارستانی‌ها بودند که اولین عطر مدرن را تولید و عرضه کردند. این عطر، که بر پایه‌ی ترکیب روغن‌های معطر و الکل بود، در سال ۱۳۷۰ میلادی به دستور ملکه الیزابت مجارستان ساخته شد و در سراسر اروپا به نام آب مجارستان شهرت یافت.

هنر عطرسازی در عهد رسانس در ایتالیا شکوفا شد و در قرن ۱۶ میلادی، توسط کاترین مدیچی، ملکه فرانسه که اصالتا اهل فلورانس ایتالیا بود، به فرانسه برده شد. پس از آن، فرانسه به سرعت به مرکز تولید عطر و لوازم آرایش در اروپا بدل شد. ضمن اینکه عطر و عطرسازی، در قرن ۱۶ میلادی در انگلستان و در قرن ۱۹ در روسیه نیز روایج یافت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *