دنیای خوشبوی گل‌ها: مولکول‌های ریز با اثراتی قوی

همه‌ی گل‌ها، از رز و لیلیوم گرفته تا بنفشه و اطلسی، عطرهای مختلفی را در فضا منتشر می‌کنند. اما این گل‌ها، بوی خوش خود را فقط برای خوش‌آمد انسان‌ها منتشر نمی‌کنند. بلکه از عطر خود برای گرده‌افشانی و ارتباط با سایر گیاهان استفاده می‌کنند. برخی گیاهان گوشتخوار نیز این کار را برای جذب غذا انجام می‌دهند.

بیش از هزار سال پیش، ابوعلی سینا، پزشک و دانشمند ایرانی، نحوه‌ی گرفتن عرق گل محمدی را کشف کرد. او گل‌ها را داخل یک ظرف ریخت و به ظرف حرارت داد تا بخار گل ایجاد شود. سپس عصاره‌ای که روی آب آمده بود را جمع کرد. با این‌حال، تا چند دهه پیش، فرایند بیوشیمیایی تولید عطر به شکل یک معمای حل نشده باقی مانده بود. تا سال ۱۳۳۲، شیمی‌دان‌ها تنها ۲۰ ماده شیمیایی موجود در عطر گل سرخ را کشف کرده بودند. در سال ۱۳۸۵، تعداد ماده‌های کشف شده به حدود ۴۰۰ ماده رسید. امروز، دانشمندان ۱۷۰۰ رایحه مختلف که توسط گل‌های گوناگون تولید می‌شوند را کشف کرده‌اند. عطر برخی از گل‌ها، حاصل ترکیب بیش از ۱۰۰ ماده شیمیایی است.

عطر گل از چیست

عطر، مخلوطی است از ترکیبات مولکولی. عطرها از «ترکیبات آلی فرار» یا «ترکیب معطر» تشکیل یافته‌اند. این ترکیبات شیمیایی پس از انتشار توسط گل‌ها، تبخیر شده و به حالت گاز در می‌آیند. این ماده‌های شیمیایی، بسیار ریز هستند؛ آن‌قدر ریز که اگر هر انسان را هم وزن کره‌ی ماه در نظر بگیریم، هر مولکول عطر هم‌ وزن یک قارچ خواهد بود! اندازه‌ی بسیار ریز این مولکول‌ها موجب تبخیر آن در هوا شده و باعث می‌شود سیستم بویایی حشرات و موجودات بتواند آن را حس کند.

مولکول عطر، مانند سایر مواد شیمیایی آلی، از اتم‌های کربن ساخته شده است. آنچه بوی گل‌ها را از یکدیگر متمایز می‌سازد، طول زنجیر کربن و دیگر اتم‌هایی است که در مولکول آن وجود دارد.

گل‌ها چگونه عطر خود را منتشر می‌کنند

اینکه کدام بخش از گل عطر آن را منتشر می‌کند بستگی دارد به نوع گل و گونه‌ی آن. در بسیاری از گل‌ها، فرایند تولید عطر صرفا در یک نقطه‌ی گل اتفاق نمی‌افتد بلکه در سرتاسر سطح بیرونی گلبرگ و دیگر بخش‌های آن انجام می‌شود. اما برخی دیگر از گل‌ها، مانند گل ارکیده، دارای غدد عطرساز خاصی هستند که عطر را بصورت مایع ترشح می‌کند. این مایع، در اثر تماس با هوا تبخیر می‌شود.

چرا گل‌ها عطر می‌سازند

بسیاری از گل‌ها عطر خود را با هدف تولید مثل، ایجاد و منتشر می‌کنند. برخی از گل‌ها عطر خود را منتشر می‌کنند تا حشرات و پرندگان را به منظور گرده‌افشانی جذب کنند و از این طریق، گل‌های‌شان را بارور سازند. برخی دیگر از گل‌ها اما، بوهای مخصوصی از خود ساطع می‌کنند تا حشرات خاصی را جذب کنند. به عنوان مثال، گیاه «یوکای صابونی» بوی خاصی از خود ساطع می‌کند که فقط یک نوع حشره، به نام «یوکابیدان» را جذب می‌کند. وقتی حشرات از گلی به گل دیگر می‌روند، گرده‌های گل‌ها را با خود جابجا کرده و در اصطلاح گرده‌افشانی می‌کنند و بدین ترتیب، گیاهان بارور می‌شوند.

گل‌ها در تولید عطر و بو باید توازن را حفظ کنند. آنها از طرفی باید به اندازه‌ی کافی عطر و بو تولید کنند تا حشرات را برای گرده‌افشانی و بارورسازی به خود جذب کنند، اما از طرف دیگر نباید بیش از اندازه بو تولید کنند که انرژی و کربن‌شان هدر رود. به همین خاطر، خیلی از گل‌ها بطور دائم و یکنواخت عطر پخش نمی‌کنند. مثلا گل‌میمون ۳۶ ساعت پس از گرده‌افشانی، تولید عطر خود را کاهش می‌دهد.

گل‌ها برای گرده‌افشانی جایزه هم می‌دهند

بسیاری از گل‌ها، به عنوان جایزه و مشوق، به حشراتی که برای‌شان گرده‌افشانی می‌کنند، شهد یا مصالح لانه‌سازی هدیه می‌دهند. آن‌ها با بویی که منتشر می‌کنند، به حشرات پیام می‌فرستند که پاداش‌شان مهیاست. به عنوان مثال، عطر شیرین گل پیچ امین‌الدوله، به پروانه‌ها نوید می‌دهد که شهدشان آماده است. البته گل برای تولید شهد، مانند تولید عطر و بو، به منابع و انرژی نیاز دارد. به همین خاطر، برخی گل‌ها به گونه‌ای تکامل یافته‌اند که این مزیت را شبیه‌سازی می‌کنند. یعنی همان عطر و رایحه‌ی گل‌های دیگر را تقلید می‌کنند، اما شهدی به حشره نمی‌دهند! مثلا گل قنطورین، عطری منتشر می‌کند که حشراتی که در جستجوی غذا هستند را به خود جذب می‌کند؛ اما غذایی به آنها نمی‌دهد!

‌گل‌ها نه تنها بوی سایر گل‌ها را تقلید می‌کنند، بلکه بو و ظاهر سایر حشرات را نیز تقلید می‌کنند! مثلا، بخشی از گلبرگ نوعی از گل ارکیده، که ظاهری شبیه به زنبور عسل دارد، بوی زنبور عسل ماده را تولید و منتشر می‌کند. زنبور عسل نر، آن گلبرگ را با زنبور عسل ماده اشتباه گرفته و به آن نزدیک می‌شود. همین باعث می‌شود زنبور نر، فریب گل ارکیده را خورده و بین گلبرگ‌های آن گیر بیفتد، و ناخواسته برایش گرده‌افشانی کند! لازم به ذکر است که گل‌ها، فقط زنبور عسل را فریب نمی‌دهند. برخی از گونه‌های گل ارکیده، بوی مگس ماده منتشر می‌کنند، و برخی دیگر بویی که برای سوسک‌های شاخ‌دار جذاب است را انتشار می‌دهند.

نقش گل در استمرار حیات

گروهی از محققان در حال مطالعه و پژوهش روی گل اطلسی، به عنوان نمونه‌ای از گل‌های عطری هستند. این پژوهش‌های بیوشیمیایی، فرایندی که این گل‌ها در آن اسید آمینه مورد نیاز برای تولید ترکیبات عطر را ایجاد می‌کنند، کشف و آشکار کرده است. اسید آمینه‌های معطر، صرفا ماده‌ی اصلی تشکیل‌دهنده‌ی عطر گل‌ها نیستند. بلکه برخی از آن‌ها، مانند تریپتوفان، برای تولید پروتئین در سلول‌های حیوانات ضروری‌اند. بدین ترتیب، دانشمندان می‌توانند با مطالعه‌ی روش تولید عطر توسط گل و گیاه، به رازهای ایجاد مولکول‌های حیاتی پی ببرند.

کاربرد گل در صنعت عطر و ادکلن

تا به امروز، گلی که ابن سینا هزار سال پیش عرق آن را گرفت، یعنی گل‌محمدی، مهمترین گونه‌ی گیاهی است که در صنعت عطر و ادکلن سازی کاربرد دارد. برخی تولید کنندگان عطر و ادکلن، همچنان از روش عرق‌گیری ابن سینا، البته کمی مدرن‌تر، برای گرفتن عطر استفاده می‌کنند.

روشی که امروزه برای گرفتن عطر گل رایج است، غوطه‌ور ساختن گل در مواد شیمیایی مختلف، مانند بنزن است، که باعث می‌شود مواد گل تجزیه شود و روغن معطر آن خارج گردد. این عصاره‌ی گل، هم خود به تنهایی می‌تواند رایحه‌ی عطر و ادکلن را تشکیل دهد و هم با ترکیب با صدها ماده‌ی دیگر.

عطر گل‌ها، بجز رفع بوی نامطبوع، می‌تواند اثرات مفید دیگری نیز برای انسان داشته باشد. به عنوان مثال، از عطر گل می‌توان در رایحه‌درمانی و رفع مشکلات جسمی، از سر درد گرفته تا بدن درد، استفاده کرد. پس هر گاه گل خوشبویی دیدید، کمی بایستید و بوی خوش آن را استشمام کنید، و از آن انرژی و آرامش بگیرید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *